39 . أحمد بن يحيى ( ثعلب نحوى ) ( م 291 ه‍ . ق ) . 40 . هارون بن موسى بن شريك تغلبى ( م 292 ه‍ . ق ) ، كه كتابهاى متعددى در قراآت وأدب عربي نگاشت ( 1 ) . 41 . محمد بن إسحاق ربعي مكي ، معروف به أبى ربيعه ( م 294 ه‍ . ق ) كه كتابي در روايت بزى وقنبل از عبد الله بن كثير تأليف كرد ( 2 ) . 42 . أبو جعفر محمد بن جريرطبرى ( م 310 ه‍ . ق ) ، ابن الجزري مى نويسد : ( ابن جرير كتابي جامع در قراآت تأليف كرده وآنرا به الجامع نامبردار ساخت . در اين كتاب بيست واندى قرائت گردآورى شده است ) ( 3 ) . 43 . يحيى بن محمد صاعد ( م 318 ه‍ . ق ) كه كتابي در قراآت دارد . 44 . أبو بكر محمد بن أحمد بن عمر داجونى ( م 324 ه‍ . ق ) ، ابن الجزري مى گويد : ( وى كتابي در قراآت فرآهم آورد وأبى جعفر را در اين كتاب به عنوان يكى از قراء عشره بر شمرده است ) ( 4 ) . با ملاحظة ء اين كتب نتيجة مى گيريم كه آنها فقط درباره ء قراآت سبعه تأليف نشده اند وبه ويژه كه در ميان اين كتب ، آثاري به چشم مى خورد كه قبل از بعضي از قراء سبعه نگارش يافته اند ، مانند كتاب يحيى بن يعمر ، وابان بن تغلب وهمچنين كتابهاى أبو عمرو بن علاء ، وحمزة بن حبيب زيات ، ونيز آخرين قراء سبعه يعنى علي بن حمزه ء كسائي كه به سال 180 هجري از دنيا رفت ، وآغاز اين مرحله - كه درباره ء آن گفتگو مى كنيم - به نيمه ء دوم قرن أول هجري مى پيوندد وأين مرحله به دست يحيى بن يعمر ( م 90 ه‍ . ق ) آغاز مى گردد ، چنانكه با مطالعه ء آثار مربوط به اين مرحله به چنين نتيجة أي مى رسيم . اين مطلب نيز مورد تأييد ( فؤاد سزگين ) ، مستشرق معروف مى باشد ، با اين تفاوت كه سزگين كتاب يحيى بن يعمر را در كنار كتاب ( ابن عامر مقرئ ) ( م 118 ه‍ . ق ) ياد كرده است ، در حاليكه موضوع كتاب ابن عامر عبارت از اختلاف مصاحف مى باشد ، چنانكه ابن عامر كتاب خود را با عنواني ياد كرده است كه بازگوكننده ئ موضوع آن است ، چرا كه أو اين كتاب را اختلاف مصاحف الشام والحجاز والعراق ناميده است ( 5 ) . پيدااست كه قراآت واختلاف مصاحف از هم متفاوتند ، زيرا ايندو تشكيل دهنده ء دو فن ودو علم متمايزى از علوم قرآني مى باشند . شگفت آور است كه سزگين - كه در مقام نگارش تاريخ تدوين قراآت بر مى آيد - گرفتار چنين اشتباهي مى گردد ، وشگفت تر اينكه وى - عليرغم آنكه مدون تاريخ تدوين قراآت مى باشد - اختيار محمد بن محيصن ( م 123 ه‍ . ق ) - كه در قرائت ، بر مذهب وروش عربيت است - واختيار عيسى بن عمر ثقفي ( م 149 ه‍ . ق ) را دو كتاب در قراآت بر شمرده است . تصور مى كنم اشتباه سزگين از عدم آشنايى كامل وى نسبت به تعابير ومصطلحات قرائت ريشه مى گيرد ( 6 ) . مرحله ء دوازدهم در اين مرحله سخن از ( قراآت سبع ) آغاز گرديد . شروع اين كار از ناحية ء أبى بكر محمد بن موسى بن عباس بن مجاهد تميمي بغدادي ( م 324 ه‍ . ق ) در كتابش - كه به القراءات السبعة نامبردار است - انجام گرفت .

--> 1 . غاية النهاية 2 / 347 . 2 . غاية النهاية 2 / 99 . 3 . النشر 1 / 34 . 4 . همان . درباره ء كساني كه در پاورقى منابعي راجع به آنها ذكر نشده است به الفهرست ، ط ، خياط ، صفحات 28 ، 29 ، 30 ، 35 ، 55 ، 74 ، 179 ، 226 ، 231 ، 233 رجوع نمائيد . 5 . تاريخ التراث العربي ( القراءات ) . 6 . رك . تاريخ التراث العربي ، الباب الأول ، ( القراءات ) . براي اطلاع از مطالبي كه ياد كرديم ، رجوع كنيد به : غاية النهاية از ابن الجزري ، ضمن ترجمه ء أحوال ابن محيصن وثقفى . ونيز بنگريد به : الفهرست ابن النديم در مؤلفات مربوط به ( اختلاف رسم المصاحف ) .